De benamingen worden in gidsen en op websites niet altijd consequent gebruikt. Daarom maakt Caminogids.nl onderscheid tussen de centrale route, de officieel erkende kustroute in Galicië, de meer zeewaarts gelegen Senda Litoral-trajecten in Portugal en de Variante Espiritual vanaf Pontevedra.

Camino Portugués: routes en varianten

De Camino Portugués in het kort

Belangrijkste historische beginpunt

Lissabon

Veelgebruikt beginpunt

Porto

Eindpunt

Santiago de Compostela

Afstand Lissabon – Santiago

ongeveer 610–630 km, afhankelijk van gekozen tracé en meetmethode

Afstand Porto – Santiago via de centrale route

ongeveer 240–260 km

Afstand Porto – Santiago via de kustroute

ongeveer 260–280 km, afhankelijk van de gekozen kustvarianten

Landen

Portugal en Spanje

Belangrijke plaatsen

Lissabon, Santarém, Tomar, Coimbra, Porto, Barcelos, Ponte de Lima, Valença, Tui, Pontevedra, Padrón en Santiago de Compostela

Karakter

historische steden, rivierlandschappen, landbouwgebied, wijngaarden, dorpen, bossen en op de kustroute de Atlantische Oceaan

Zwaarte

overwegend middelzwaar; lange verharde trajecten en enkele forse dagafstanden kunnen zwaarder zijn dan het hoogteprofiel doet vermoeden

Bekende varianten

Caminho Português da Costa, Senda Litoral en Variante Espiritual

Geschiedenis van de Portugese pelgrimsroute

De verering van de apostel Jakobus kreeg in Portugal vooral vanaf de twaalfde eeuw grote betekenis. Na het ontstaan van het onafhankelijke Portugese koninkrijk ontwikkelden bestaande wegen tussen religieuze, bestuurlijke en handelscentra zich ook tot pelgrimsverbindingen richting Galicië.

De huidige Camino volgt niet één onveranderd middeleeuws voetpad. De route gebruikt een combinatie van oude wegen, lokale verbindingen en moderne gemarkeerde wandeltrajecten. In Noord-Portugal en Galicië zijn delen verbonden met veel oudere verkeersassen. De officiële Galicische informatie noemt onder andere de Romeinse Via XIX, die Braga via Ponte de Lima, Tui en andere plaatsen met het noordwesten van het Iberisch Schiereiland verbond.

Vanaf de twaalfde eeuw groeide Santiago uit tot een internationaal bedevaartsoord. Pelgrims uit Portugal reisden te voet, te paard en soms via zee naar Galicië. Ook vorsten en hoge geestelijken droegen bij aan de bekendheid van de route.

Koningin Isabel van Portugal

Een van de bekendste historische Portugese pelgrims is koningin Isabel van Portugal, later bekend als Rainha Santa Isabel. Zij maakte in de veertiende eeuw een pelgrimstocht naar Santiago. Volgens de officiële Galicische informatie bood zij haar kroon aan bij het altaar van Santiago. Zij werd later in Coimbra begraven met symbolen die met de Jacobustraditie worden verbonden, waaronder een pelgrimsstaf.

Haar graf bevindt zich in het Mosteiro de Santa Clara-a-Nova in Coimbra. Daarmee vormt Coimbra niet alleen een grote historische stad op de route, maar ook een plaats met een directe verbinding met een van de bekendste Portugese Santiago-pelgrims.

De centrale route vanaf Lissabon

De Caminho Português Central begint in Lissabon bij de Sé, de kathedraal van de stad. Vanaf daar loopt de route noordwaarts langs de Taag via onder andere Alverca, Vila Franca de Xira, Azambuja en Santarém.

Tot Santarém deelt de route delen van zijn tracé met verbindingen richting Fátima. Daarna gaat de Camino via Golegã naar Tomar, een stad die sterk is verbonden met de Tempeliers en de latere Orde van Christus.

Vanaf Tomar gaat de route door Midden-Portugal via Alvaiázere, Rabaçal en de omgeving van Conímbriga naar Coimbra. Daarna volgen Mealhada, Águeda, Albergaria-a-Velha, Oliveira de Azeméis en Grijó voordat Porto wordt bereikt.

Het gedeelte tussen Lissabon en Porto heeft een ander karakter dan het noordelijke deel. Er lopen minder pelgrims en de afstanden tussen specifieke pelgrimsvoorzieningen kunnen groter zijn. Ook zijn er lange verharde en stedelijke trajecten. De route is wel vanaf Lissabon gemarkeerd met gele pijlen en Jacobssymbolen.

Porto als belangrijk beginpunt

Porto is tegenwoordig een van de belangrijkste vertrekplaatsen van de Camino Portugués. Veel wandelaars beginnen hier omdat de afstand tot Santiago geschikt is voor een tocht van ongeveer tien tot veertien wandeldagen, afhankelijk van de route en dagafstanden.

Vanaf Porto kan worden gekozen uit meerdere trajecten.

Caminho Português Central

De centrale route verlaat Porto naar het noorden en gaat via Vilarinho en São Pedro de Rates naar Barcelos. Daarna volgen Ponte de Lima, Rubiães en de vestingstad Valença.

Bij Valença wordt de rivier de Minho overgestoken naar Tui in Spanje. Vanaf Tui loopt de officiële Galicische Camino Portugués via O Porriño, Redondela, Pontevedra, Caldas de Reis en Padrón naar Santiago.

Caminho Português da Costa

De kustroute vertrekt eveneens vanuit Porto, maar zoekt noordelijk van de stad de Atlantische kust op. De route gaat via plaatsen als Vila do Conde, Póvoa de Varzim, Esposende, Viana do Castelo en Caminha.

Bij Caminha kan de Minho worden overgestoken naar A Guarda. Vanaf A Guarda is de Camino Portugués de la Costa in Galicië officieel afgebakend. De route volgt de kust via Oia, Baiona, Nigrán en Vigo en sluit in Redondela aan op de centrale Camino Portugués.

De Xunta de Galicia geeft voor het Galicische kusttraject vanaf A Guarda tot Santiago een lengte van ongeveer 163 kilometer.

Caminho da Costa en Senda Litoral: niet helemaal hetzelfde

De termen kustroute en Senda Litoral worden vaak door elkaar gebruikt. Dat kan verwarrend zijn.

De Caminho Português da Costa is een gemarkeerde Jacobusroute die niet voortdurend direct langs zee loopt. Op verschillende plaatsen buigt het officiële tracé landinwaarts via historische wegen, woonkernen en kerkelijke plaatsen.

De Senda Litoral is geen overal identiek afgebakende zelfstandige Camino. De naam wordt gebruikt voor trajecten waarop wandelaars dichter langs de Douro en Atlantische kust blijven, bijvoorbeeld over promenades, strandpaden en houten loopvlonders. Vooral tussen Porto, Matosinhos, Vila do Conde, Póvoa de Varzim en Esposende bestaan meerdere mogelijkheden om tussen een meer landinwaartse route en de kustlijn te kiezen.

Daarom behandelt Caminogids.nl de Senda Litoral als een kustvariant binnen de beschrijving van de Caminho Português da Costa, en niet als een volledig afzonderlijke Camino van Porto tot Santiago.

De grens tussen Portugal en Spanje

Op de centrale route ligt de grensovergang tussen Valença en Tui. De twee steden liggen tegenover elkaar aan de Minho. De internationale brug heeft een voetgangersgedeelte en verbindt de Portugese vestingstad rechtstreeks met Tui.

Op de kustroute wordt de grens bij de monding van dezelfde rivier overgestoken tussen Caminha en A Guarda. De praktische manier van oversteken kan veranderen. Pelgrims moeten daarom voor vertrek controleren welke veerboot of watertaxi op dat moment actief is en of reserveren noodzakelijk is.

Het Galicische deel

De officiële Camino Portugués in Galicië is vanaf Tui ongeveer 118,8 kilometer lang. De route loopt via O Porriño, Redondela, Pontevedra, Caldas de Reis en Padrón naar Santiago.

Na Tui loopt de Camino door het dal van de Louro richting O Porriño. Vervolgens gaat de route via Mos naar Redondela. Daar sluit de kustroute vanuit Vigo aan.

Vanaf Redondela volgen beide routes hetzelfde traject. De Camino passeert de Ría de Vigo, Arcade en de historische brug van Pontesampaio voordat Pontevedra wordt bereikt.

Daarna gaat de klassieke route via Caldas de Reis en Padrón. Vooral Padrón heeft een bijzondere plaats binnen de Jacobustraditie. Volgens de overlevering kwam het lichaam van de apostel na zijn dood via de zee en de rivier de Ulla in deze omgeving aan land.

Variante Espiritual

Kort na Pontevedra kan worden afgeweken van de centrale route voor de Variante Espiritual del Camino Portugués.

Deze route loopt via het klooster van Poio en Combarro naar A Armenteira. De tweede wandeldag voert via de Ruta da Pedra e da Auga, met oude watermolens langs een beek, naar Vilanova de Arousa.

Vanaf Vilanova wordt meestal per boot via de Ría de Arousa en de Río Ulla naar Pontecesures gevaren. Deze tocht verwijst naar de Traslatio, de overlevering dat het lichaam van de apostel Jakobus na zijn martelaarschap over zee naar Galicië werd gebracht.

De maritiem-fluviale Ruta do Mar de Arousa e Río Ulla wordt door de Xunta de Galicia als afzonderlijke historische Jacobusroute erkend. De bredere Variante Espiritual wordt niet op dezelfde manier als een afzonderlijke officieel afgebakende Camino vermeld. Dat verschil is belangrijk wanneer bronnen spreken over een ‘officiële’ route.

Landschap

Het landschap verandert sterk tussen Lissabon en Santiago.

Vanaf Lissabon volgt de route eerst de omgeving van de Taag. Brede rivierlandschappen, uiterwaarden en landbouwgebieden bepalen het beeld. Richting Santarém en Golegã wordt het landschap opener en agrarischer.

Tussen Tomar en Coimbra liggen meer heuvels, bossen en kleine dorpen. Ten noorden van Coimbra wordt het landschap geleidelijk groener. Richting Porto en Noord-Portugal nemen wijnbouw, rivierdal en verspreide bebouwing toe.

De centrale route vanaf Porto loopt door een dichtbevolkter cultuurlandschap met oude dorpen, akkers, wijngaarden en bos. De kustroute wordt juist bepaald door stranden, duinen, estuaria, kliffen en Atlantische vergezichten.

In Galicië overheersen groene heuvels, eucalyptus- en loofbos, kleine akkers, rivieren en rías.

Hoe zwaar is de Camino Portugués?

De Camino Portugués wordt meestal niet tot de zwaarste Camino’s gerekend. Grote bergpassen zoals op de Primitivo ontbreken. Toch kan de route fysiek zwaarder zijn dan verwacht.

Tussen Lissabon en Porto komen lange etappes voor en loopt de Camino regelmatig over asfalt, klinkers en verharde wegen. Hitte en weinig schaduw kunnen vooral in Midden-Portugal een belangrijke factor zijn.

Op de centrale route vanaf Porto is de klim vanuit Ponte de Lima via Labruja naar de Alto da Portela Grande de duidelijkste bergachtige passage. De kustroute heeft minder grote hoogteverschillen, maar wind, zon en lange verharde kusttrajecten kunnen belastend zijn.

Bewegwijzering

In Portugal wordt de Camino voornamelijk gemarkeerd met gele pijlen en Jacobssymbolen. Op trajecten waar ook de route naar Fátima loopt, kunnen markeringen in tegenovergestelde richting voor verwarring zorgen. De Santiago-route loopt noordwaarts; de Fátima-route loopt op verschillende gedeelde trajecten juist zuidwaarts.

In Galicië wordt de route aangegeven met de bekende stenen en betonnen kilometerpalen, Jacobsschelpen en gele pijlen.

Markeringen kunnen veranderen door werkzaamheden of routeaanpassingen. Een actuele routekaart of GPX-bestand blijft daarom nuttig.

Pelgrimsherbergen en andere accommodaties

Vanaf Porto en vooral vanaf Tui is het aanbod aan albergues, hostels, pensions en hotels groot. Tussen Lissabon en Porto zijn specifieke pelgrimsaccommodaties minder gelijkmatig verdeeld. Daardoor bepaalt accommodatie soms mede de praktische etappe-indeling.

Openingsperioden veranderen regelmatig. Sommige gemeentelijke of kerkelijke albergues zijn seizoensgebonden of hebben beperkte capaciteit. Controleer daarom actuele beschikbaarheid voor vertrek.

Credencial en Compostela

De credencial is het pelgrimspaspoort waarin onderweg stempels worden verzameld. Stempels zijn verkrijgbaar bij onder andere albergues, kerken, cafés, toeristenbureaus en andere plaatsen langs de route.

Voor de Compostela gelden de regels van het Pelgrimsbureau in Santiago. Wie te voet naar Santiago loopt, moet minimaal de laatste 100 aaneengesloten kilometers van een erkende route afleggen en dit met stempels aantonen. De actuele voorwaarden, waaronder het aantal vereiste stempels per dag op het laatste traject, moeten bij het Pelgrimsbureau worden gecontroleerd.

Bronnen