De Camino Francés in 33 etappes

De eerste etappe steekt direct de Pyreneeën over en is zowel technisch als fysiek een van de zwaarste dagen van de hele Camino Francés. Vanuit Saint-Jean-Pied-de-Port stijgt de weg vrijwel onafgebroken via Honto en Orisson. Boven de boomgrens loopt de route over open berghellingen langs de Frans-Spaanse grens naar de Col de Lepoeder. Daarna volgt een lange afdaling door het bos naar Roncesvalles. Het laatste pad kan modderig en steil zijn. Bij winters weer, dichte mist of een gesloten bergroute loopt het officiële alternatief door het dal van Valcarlos. Ook die lagere variant bevat een flinke klim, maar blijft dichter bij dorpen en de doorgaande weg.

In de kerk van Roncesvalles wordt op veel avonden een pelgrimszegen gegeven. Dit gebruik sluit aan bij de eeuwenoude functie van het kloostercomplex als opvangplaats na de gevaarlijke bergpassage. De hoge route is in het winterseizoen officieel gesloten; een open hek of goed weer is geen reden om een afsluiting te negeren.

De route verlaat Roncesvalles door het bos en bereikt al snel Burguete, een langgerekt dorp met witte huizen. Via Espinal volgen meerdere korte klimmen naar de Alto de Mezquiriz en later de Alto de Erro. De dag bestaat niet alleen uit afdalen: tussen de passen liggen verschillende kleine hoogteverschillen. Vanaf de Alto de Erro begint een lange, stenige afdaling naar Zubiri. Boomwortels, losse stenen en uitgesleten geulen maken vooral het laatste gedeelte bij regen lastig.

De naam Puente de la Rabia verwijst naar een oude legende. Dieren zouden van hondsdolheid kunnen genezen wanneer zij onder een van de brugbogen door werden geleid. De geschiedenis is volksgeloof, maar verklaart wel waarom de brug voor pelgrims meer betekenis heeft dan alleen de rivierovergang.

De Camino volgt grotendeels het dal van de Arga en kruist de rivier verschillende keren. Via Larrasoaña, Akerreta en Zuriáin gaat het over bospaden, rivieroevers en rustige lokale wegen. Bij Trinidad de Arre begint de bebouwing merkbaar toe te nemen. Door Villava en Burlada loopt de route naar de vestingwerken van Pamplona. De aankomst via de Portal de Francia is bijzonder omdat de Camino rechtstreeks door de oude stadspoort naar het historische centrum voert.

De route komt Pamplona binnen via dezelfde versterkte toegang die ook eeuwen geleden door reizigers werd gebruikt. Casa Paderborn wordt gerund met hulp van Duitse vrijwillige hospitaleros en vertegenwoordigt de internationale traditie van pelgrimsopvang. Tijdens de San Fermínfeesten is accommodatie in Pamplona schaars en wijkt de normale rust van de Camino volledig.

Na de buitenwijken van Pamplona loopt de route door Cizur Menor en open landbouwgebied naar Zariquiegui. Daar begint het steilere deel van de klim naar Alto del Perdón. Boven op de bergrug staat het bekende metalen pelgrimsmonument. De afdaling naar Uterga is lang, stenig en bij nat weer glad. Via Muruzábal en Obanos gaat de Camino verder naar Puente la Reina. Vanuit Muruzábal kan een omweg naar de romaanse kerk van Eunate worden gemaakt.

Het metalen monument op Alto del Perdón draagt de bekende Spaanse tekst die vrij vertaald zegt dat waar de weg van de wind en die van de sterren elkaar kruisen, de pelgrimsweg ligt. De omweg naar Eunate is vooral interessant vanwege de vrijstaande achthoekige kerk, maar toegang tot het interieur is niet altijd mogelijk.

Na de middeleeuwse brug over de Arga klimt de Camino stevig uit het rivierdal. Via Mañeru wordt Cirauqui bereikt, dat als een compact middeleeuws dorp op een heuvel ligt. De route daalt door een oude stadspoort af en volgt daarna delen van een historische weg met een oude brug. Vervolgens wisselen korte klimmen en afdalingen elkaar af. Via Lorca en Villatuerta wordt Estella bereikt. Het onregelmatige profiel en de stenige ondergrond maken de etappe zwaarder dan de afstand suggereert.

Bij Cirauqui zijn nog stukken van een oude geplaveide weg zichtbaar. Deze worden vaak zonder voorbehoud Romeins genoemd, maar delen kunnen uit latere perioden stammen. Estella draagt de bijnaam la bella, de mooie, vanwege haar uitzonderlijk rijke romaanse erfgoed.

Kort na Estella passeert de Camino Ayegui en het klooster van Irache. Bij de nabijgelegen wijnfontein kunnen pelgrims water of een kleine hoeveelheid wijn tappen. Daarna klimt de route door wijngaarden en bos naar Villamayor de Monjardín. Vanaf het dorp begint een lang, open traject over brede landbouwpaden. Tussen Villamayor en Los Arcos liggen geen dorpen en nauwelijks voorzieningen. Voldoende water meenemen is daarom belangrijk.

Bij Bodegas Irache staan twee kranen: één voor water en één voor wijn. De wijn is bedoeld als klein symbolisch gebaar, niet om flessen te vullen. De voorraad is niet onbeperkt en de plek wordt met camera’s bewaakt. Tussen Villamayor de Monjardín en Los Arcos ligt een van de langere trajecten zonder voorzieningen in dit deel van de Camino.

De route gaat door open landbouwgebied naar Sansol en Torres del Río. Daarna volgt een lang traject over onverharde paden, met meerdere korte klimmen en droge dalen. Viana is de laatste grote plaats in Navarra. Vanaf de oude stad daalt de Camino door wijngaarden en langs de kapel van de Virgen de las Cuevas. De Ebro wordt via de stenen brug overgestoken, waarna de route rechtstreeks het historische centrum van Logroño binnenloopt.

Vlak voor Logroño ontvingen Felisa Restábal en later haar familie jarenlang pelgrims met water, vijgen en een bijzondere stempel. Deze lokale gastvrijheid werd een bekende caminotraditie. Of de plek bemand is, kan per seizoen en jaar verschillen.

De Camino verlaat Logroño over brede wandelpaden door het park rond het stuwmeer van La Grajera. Daarna klimt de route door wijngaarden naar Navarrete. Na het historische centrum volgen opnieuw open landbouwpaden. Via Ventosa en de Alto de San Antón gaat de Camino verder naar Nájera. De laatste afdaling loopt eerst door een modernere omgeving, maar eindigt bij de oude stad aan de rivier de Najerilla.

De rijk versierde toegangspoort van de begraafplaats van Navarrete is opgebouwd met stenen van het verdwenen pelgrimshospitaal San Juan de Acre. Daardoor leeft een deel van het middeleeuwse hospitaal op een andere plek voort. Navarrete is daarnaast bekend om zijn pottenbakkers en aardewerktraditie.

Na Nájera klimt de Camino geleidelijk uit het dal van de Najerilla. Via brede landbouwpaden wordt Azofra bereikt. Daarna volgt een lang, open traject naar Cirueña. De moderne woon- en golfomgeving daar vormt een scherp contrast met de historische dorpen van de voorgaande dagen. Vanaf Cirueña daalt de route over rustige paden naar Santo Domingo de la Calzada, waarvan de kathedraaltoren al van ver zichtbaar is.

In de kathedraal leven daadwerkelijk een witte haan en kip. Zij verwijzen naar de legende waarin een gebraden haan en kip weer tot leven kwamen om de onschuld van een pelgrim te bewijzen. De dieren worden volgens een rooster vervangen en verblijven in een speciaal hok in de kerk. Pelgrims horen daarom regelmatig gekraai tijdens een bezoek.

De Camino verlaat Santo Domingo over vlakke landbouwwegen en bereikt Grañón, het laatste dorp van La Rioja. Kort daarna wordt ongemerkt de grens met Castilla y León gepasseerd. Via Redecilla del Camino, Castildelgado, Viloria de Rioja en Villamayor del Río loopt de route vrijwel voortdurend westwaarts naar Belorado. Lange stukken volgen rustige paden parallel aan de hoofdweg. Het profiel is eenvoudig, maar wind en zon kunnen de dag vermoeiend maken.

De parochiale albergue van Grañón is een van de bekendste opvangplaatsen op basis van een vrijwillige bijdrage langs de Camino Francés. Er wordt vaak gezamenlijk gekookt en gegeten en de slaapruimte bevindt zich in het kerkgebouw. Wie hier wil overnachten, stopt ongeveer zeven kilometer vóór het officiële etappe-eindpunt Belorado.

Via Tosantos, Villambistia en Espinosa del Camino bereikt de route Villafranca Montes de Oca. Daar begint de oversteek van de Montes de Oca. De Camino klimt eerst stevig door bos naar een hoog plateau en daalt daarna meerdere keren kort af en weer op. De brede boswegen lijken eenvoudig, maar het traject is lang en afgelegen. Tussen Villafranca en San Juan de Ortega zijn vrijwel geen voorzieningen of betrouwbare waterpunten.

De parochiale opvang in Tosantos werkt traditioneel met vrijwillige hospitaleros, een gezamenlijke maaltijd en een bezoek aan de rotskapel boven het dorp. Overnachten gebeurt op basis van een vrijwillige bijdrage. In San Juan de Ortega valt rond de lente- en herfstequinox zonlicht op een romaans kapiteel met de geboorte van Christus. Het verschijnsel is afhankelijk van zon en toegang tot de kerk.

Via Agés bereikt de Camino Atapuerca. Daarna volgt een stenige klim naar de Sierra de Atapuerca, waar een groot houten kruis het hoogste punt markeert. De afdaling loopt langs Villalval en Cardeñuela Riopico naar de vlakte rond Burgos. Bij Orbaneja begint de lange nadering van de stad. Voor het laatste deel bestaan verschillende trajecten. De route via Villafría volgt langere tijd stedelijke en industriële wegen. De groene variant langs de rivier vanaf Castañares is rustiger en eindigt via parken dicht bij de kathedraal.

Bij Orbaneja kan worden gekozen tussen de traditionele route langs industrie en verkeer en de groenere variant via Castañares. Die tweede optie volgt de Arlanzón naar het centrum en is landschappelijk aantrekkelijker. De archeologische vindplaatsen van Atapuerca liggen niet direct langs het wandelpad; voor een volwaardig bezoek is extra tijd en meestal vooraf reserveren nodig.

De Camino verlaat het centrum van Burgos langs de Arlanzón en loopt daarna door universiteitswijken en voorsteden. Via Villalbilla wordt Tardajos bereikt. Na Rabé de las Calzadas verandert het karakter van de route volledig. Een breed grindpad klimt naar een kaal kalkplateau zonder dorpen of schaduw. Aan het einde volgt een korte, steile afdaling naar Hornillos del Camino, dat pas laat zichtbaar wordt.

Met deze etappe begint voor veel wandelaars de mentale overgang naar de Meseta. Na Rabé zijn er tot Hornillos geen dorpen of cafés. Het is verstandig daar water bij te vullen, ook al is de resterende afstand beperkt. Sommige pelgrims kiezen ervoor in Rabé te overnachten om Burgos en de drukte van de klassieke dagindeling te vermijden.

Vanuit Hornillos klimt de Camino opnieuw naar een open plateau. De route blijft lange tijd hoog en daalt pas kort voor Hontanas af in een smal dal. Het dorp ligt zo verscholen dat de kerktoren pas vlak voor aankomst zichtbaar wordt. Na Hontanas volgt de weg een rustiger dal naar de indrukwekkende ruïnes van San Antón. De laatste kilometers lopen vrijwel vlak naar Castrojeriz, dat langgerekt onder de kasteelheuvel ligt.

Onder de bogen van San Antón bevindt zich in het seizoen een zeer eenvoudige opvangplek op basis van een vrijwillige bijdrage. De voorzieningen zijn beperkt en de ervaring draait vooral om de bijzondere ruïne en de ontmoeting met andere pelgrims. De opening is seizoensgebonden en moet vooraf worden gecontroleerd.

Direct na Castrojeriz begint de steile klim naar Alto de Mostelares. Het pad stijgt in korte tijd ongeveer 140 meter en is volledig onbeschut. Vanaf de top volgt eerst een geleidelijke en daarna een zeer steile afdaling naar de vlakte. De Camino steekt de Pisuerga over via de Puente Fitero en gaat daarna door Itero de la Vega. Na een lang landbouwtraject wordt Boadilla del Camino bereikt. Het laatste deel volgt het rustige jaagpad langs het Canal de Castilla naar de sluizen van Frómista.

De kapel van San Nicolás bij de Puente Fitero wordt in het seizoen gebruikt als kleinschalige opvang op basis van een vrijwillige bijdrage. Vrijwilligers van een Italiaanse Jacobusvereniging zetten er een oude traditie van gastvrijheid voort. Het symbolisch wassen van de voeten van pelgrims maakt soms deel uit van de ontvangst.

De hoofdroute verlaat Frómista langs rechte wegen en volgt daarna grotendeels een speciaal pelgrimspad naast de provinciale weg. Via Población de Campos, Revenga de Campos en Villarmentero wordt Villalcázar de Sirga bereikt. Het pad is technisch eenvoudig, maar het harde oppervlak en de nabijheid van de weg kunnen vermoeiend zijn. Na Villalcázar resteert ongeveer zes kilometer over dezelfde open vlakte naar Carrión de los Condes. Bij Población bestaat een stillere variant door landelijker gebied.

In Albergue Santa María worden pelgrims geregeld door zingende zusters ontvangen. Muziek, een gezamenlijk gesprek en een avondgebed maken deel uit van de traditie, al kan het programma per dag verschillen. Carrión is ook de laatste plaats met ruime winkels vóór het lange, onbewoonde traject van de volgende etappe.

Na Carrión passeert de Camino het klooster van San Zoilo en steekt hij de rivier de Carrión over. Daarna begint een van de langste trajecten zonder dorp of bevoorrading op de Camino Francés. Ongeveer zeventien kilometer volgt de route de vrijwel kaarsrechte oude Via Aquitana. Het oppervlak bestaat grotendeels uit grind en steenslag. Bij Calzadilla de la Cueza keren water, horeca en accommodatie terug. Via Ledigos en kleine hoogteverschillen gaat de route verder naar Terradillos de los Templarios.

Tussen Carrión en Calzadilla de la Cueza ligt ongeveer zeventien kilometer zonder dorp, bar, winkel of betrouwbare waterbron. Dit is een van de langste volledig onbediende trajecten van de Camino Francés. De rechte weg lijkt korter op de kaart dan hij tijdens hitte of tegenwind aanvoelt.

De route loopt via Moratinos, met zijn karakteristieke leemkelders, naar San Nicolás del Real Camino. Na de provinciegrens wordt Sahagún bereikt. De Camino doorkruist het historische centrum en passeert verschillende kerken en de resten van het voormalige klooster. Buiten Sahagún gaat de route over de rivier de Cea en verder naar Calzada del Coto. Daar splitst de weg. De hoofdroute volgt een speciaal pelgrimspad naar Bercianos. De stillere Romeinse variant gaat via Calzadilla de los Hermanillos en sluit pas later weer aan.

Sahagún geeft de Carta Peregrina uit, een certificaat voor pelgrims die het geografische middendeel van de Camino Francés hebben bereikt. De exacte uitgifteplaats en openingstijden kunnen veranderen. Na Calzada del Coto biedt de variant via Calzadilla de los Hermanillos meer rust en volgt zij langer een oude Romeinse route, maar de voorzieningen zijn er schaarser.

De Camino volgt een vrijwel rechte lijn via El Burgo Ranero en Reliegos naar Mansilla de las Mulas. Grote delen lopen over een speciaal aangelegd grindpad naast een rustige weg. Het traject kent nauwelijks hoogteverschil en weinig oriëntatieproblemen. De afstand, de harde ondergrond en de herhaling van het landschap kunnen de dag toch zwaar maken. El Burgo Ranero en Reliegos bieden de belangrijkste mogelijkheden om te pauzeren en water aan te vullen.

Reliegos is bekend door de uitdrukking de Reliegos a Mansilla, la legua bien medida: de afstand tussen beide plaatsen voelt als een bijzonder lange mijl. De rechte route en de zichtbare horizon versterken dat effect. El Burgo Ranero en Reliegos zijn geschikte plekken voor een lange pauze op deze verder weinig afwisselende dag.

Na de brug over de Esla loopt de route via Villamoros naar Villarente. De middeleeuwse brug daar is lang, smal en in verschillende perioden hersteld. Daarna volgen Arcahueja en Valdelafuente. De klim naar Alto del Portillo is niet lang, maar komt laat op de dag. Vanaf de hoogte is León voor het eerst zichtbaar. De laatste kilometers voeren over en langs drukke stedelijke wegen voordat de route via de buitenwijken het historische centrum bereikt.

León is een logische plaats voor een rustdag, niet alleen vanwege de voorzieningen maar ook door de hoeveelheid erfgoed. In de kathedraal zijn meer dan honderd middeleeuwse glas-in-loodramen bewaard. De oude wijk Barrio Húmedo staat bekend om kleine hapjes bij een drankje, waardoor de stad ook culinair een duidelijke onderbreking van de Meseta vormt.

De route verlaat León via woonwijken en bedrijventerreinen. Na Trobajo del Camino en La Virgen del Camino splitst de Camino. De zuidelijke variant gaat via Fresno del Camino, Oncina de la Valdoncina en Chozas de Abajo naar Villar de Mazarife. Deze route is langer dan de directe weg naar Villadangos, maar loopt vaker over rustige landwegen en door open akkerland. De noordelijke hoofdvariant blijft grotendeels in de buurt van de N-120 en kent meer verkeer en bebouwing.

Bij La Virgen del Camino moet bewust voor een variant worden gekozen. De weg via Villar de Mazarife is stiller en landelijker; de route via Villadangos ligt dichter bij verkeer en bebouwing. Beide zijn officieel gemarkeerd en komen bij Hospital de Órbigo weer samen. De keuze bepaalt ook de beschikbare overnachtingsplaatsen.

Via rustige landbouwwegen en Villavante bereikt de Camino Hospital de Órbigo. De beroemde brug ligt iets voorbij het centrum en vormt de toegang tot een nieuw landschap. Daarna kan de route via de weg of over een landelijker traject door Villares de Órbigo en Santibáñez de Valdeiglesia worden gevolgd. De landelijke variant bevat meer hoogteverschil maar ook meer natuur. Na het kunstzinnige rustpunt bij David Vidal klimt het pad naar de Cruceiro de Santo Toribio. Vanaf daar daalt de route af naar San Justo de la Vega en klimt vervolgens nog kort naar Astorga.

Na Santibáñez de Valdeiglesia ligt Casa de los Dioses, een bekend rustpunt waar pelgrims op basis van een vrijwillige bijdrage drinken, fruit of iets eenvoudigs kunnen krijgen. Het initiatief is afhankelijk van vrijwilligers en is niet gegarandeerd dagelijks geopend. Op de brug van Hospital de Órbigo wordt het middeleeuwse ridderverhaal van de Paso Honroso nog altijd herdacht met historische feesten.

De Camino verlaat Astorga langs de kapel van Ecce Homo en bereikt Murias de Rechivaldo. Vanaf daar loopt de route vrijwel voortdurend omhoog, maar de stijging blijft meestal geleidelijk. Via Santa Catalina de Somoza en El Ganso gaat het door de Maragatería naar Rabanal del Camino. De ondergrond wisselt tussen rustige asfaltwegen, grindpaden en stenige bergpaden. Rabanal ligt aan de voet van het hoogste bergdeel en is daardoor al eeuwen een belangrijk rustpunt vóór Cruz de Ferro.

In Rabanal wonen benedictijner monniken die op veel dagen getijdengebeden en gezangen in de kerk verzorgen. Ook wordt er geregeld een pelgrimszegen gegeven. Het programma wisselt per seizoen. Albergue Gaucelmo ontvangt pelgrims op basis van een vrijwillige bijdrage en staat bekend om de Engelse theetraditie in de tuin.

Vanuit Rabanal klimt de Camino naar Foncebadón, een vrijwel verlaten bergdorp dat door de komst van pelgrims opnieuw is gaan leven. Daarna stijgt de route verder naar Cruz de Ferro en het hoogste deel van de Camino Francés. Via Manjarín blijft het pad nog enige tijd hoog. Vervolgens begint een lange, plaatselijk zeer steile en stenige afdaling via El Acebo en Riego de Ambrós. Wandelstokken kunnen hier nuttig zijn. Na de brug van Molinaseca volgt een minder zwaar maar nog ongeveer acht kilometer lang slot naar Ponferrada.

Veel pelgrims dragen vanaf huis een kleine steen mee voor Cruz de Ferro. De steen wordt aan de voet van de houten paal gelegd en staat vaak symbool voor iets dat men wil herdenken of achterlaten. De berg afval en persoonlijke voorwerpen rond het kruis is kwetsbaar; alleen een natuurlijke steen achterlaten is passender dan plastic, papier of andere materialen. In Molinaseca wordt bij goed weer vaak in de rivier gezwommen, maar stroming en waterstand kunnen sterk wisselen.

De Camino verlaat Ponferrada via woonwijken en loopt daarna door Columbrianos en Fuentes Nuevas naar Camponaraya. De eerste helft bevat relatief veel bebouwing en asfalt. Vanaf Camponaraya worden de wijngaarden belangrijker. Via Cacabelos en de brug over de Cúa gaat de route naar Pieros. Daar volgt een keuze tussen het officiële golvende pad door de wijngaarden en een eenvoudiger traject dichter langs de weg. Beide komen vóór Villafranca del Bierzo weer samen.

Bij de kerk van Santiago ligt de Puerta del Perdón. In heilige jaren kon een ernstig zieke pelgrim hier onder bepaalde religieuze voorwaarden een aflaat verkrijgen. De deur is niet altijd geopend en de historische praktijk moet niet worden verward met het ontvangen van de huidige Compostela. Cacabelos heeft een opvallende gemeentelijke albergue met afzonderlijke slaapcellen rond de kerk van Las Angustias.

Vanuit Villafranca volgt de Camino eerst het smalle dal van de Valcarce. Grote delen lopen over een afgescheiden pad naast de oude hoofdweg en onder viaducten van de snelweg. Via Pereje, Trabadelo, La Portela en Vega de Valcarce wordt Las Herrerías bereikt. Daar begint de eigenlijke bergklim. Het pad stijgt steil door bos en weilanden naar La Faba, Laguna de Castilla en de grens met Galicië. Het slot naar O Cebreiro blijft klimmen. De combinatie van afstand, asfalt in het dal en ongeveer duizend hoogtemeters maakt dit een van de zwaarste dagen.

In La Faba wordt een pelgrimsalbergue beheerd met hulp van de Duitse Jakobusvereniging. De plek staat bekend om rust en internationale gastvrijheid. In O Cebreiro kunnen pelgrims vaak een mis of zegen bijwonen. De gele pijl als caminoteken wordt sterk verbonden met Elías Valiña, de voormalige pastoor van O Cebreiro, al gebruikte hij bestaande markeringen en werkte hij samen met andere camino-organisaties.

De Camino blijft na O Cebreiro eerst hoog. Via Liñares en Hospital da Condesa gaat het naar Padornelo, waarna een korte maar stevige klim naar Alto do Poio volgt. Dit is het hoogste punt van de etappe. Daarna begint een lange afdaling door Fonfría, Biduedo, Filloval en Pasantes. De daling is grotendeels geleidelijk maar duurt vele kilometers. Het laatste deel loopt over rustige wegen en bospaden naar Triacastela.

In Fonfría bieden sommige accommodaties een gezamenlijke maaltijd aan in een ronde ruimte die is geïnspireerd op traditionele bouwvormen. Dit is geen historisch pelgrimsritueel, maar wel een bekende sociale ervaring op deze etappe. In Triacastela moet voor de volgende dag worden gekozen tussen de kortere route via San Xil en de langere route via het klooster van Samos.

Direct na Triacastela splitst de Camino. De route via San Xil klimt door bos en kleine dorpen naar een lage pas en daalt daarna via Montán en Pintín naar Sarria. Dit is de kortste en meest landelijke variant. De route via Samos volgt eerst het dal en passeert het grote benedictijnenklooster. Zij is meerdere kilometers langer en bevat meer asfalt, maar biedt veel cultureel erfgoed. Beide routes komen bij Aguiada weer samen voordat de laatste kilometers naar Sarria beginnen.

In het klooster van Samos kunnen pelgrims doorgaans een stempel krijgen. Rondleidingen en kerkdiensten hebben vaste tijden die per seizoen kunnen wijzigen. Sarria is het drukste startpunt van de Camino Francés, omdat de afstand tot Santiago net boven de vereiste honderd kilometer ligt. Vanaf hier verandert de sfeer merkbaar en is vroeg reserveren in drukke perioden vaker nodig.

Na de afdaling uit Sarria steekt de Camino de rivier over en klimt hij door bos naar Barbadelo. Daarna volgen kleine gehuchten zoals Rente, Morgade en Ferreiros. De route bestaat uit een voortdurende afwisseling van holle wegen, asfalt, bospaden en korte hellingen. Bij A Pena wordt het hoogste deel van de dag bereikt. Daarna daalt de Camino af naar het stuwmeer van Belesar. Via de moderne brug en een monumentale trap wordt Portomarín bereikt.

Vanaf Sarria moeten wandelaars die een Compostela willen aanvragen minimaal twee stempels per dag verzamelen, omdat dit traject binnen de laatste honderd kilometer valt. Alleen stempels verzamelen is niet voldoende: de route moet daadwerkelijk te voet en aaneengesloten richting Santiago worden afgelegd. Het bekende honderd-kilometerpunt is meerdere keren verplaatst na herberekeningen; de officiële afstandsaanduidingen langs de route zijn leidend.

De Camino daalt eerst kort af uit Portomarín en klimt daarna langdurig door bos en langs de weg naar Gonzar. Via Castromaior wordt het hogere plateau bereikt. Een korte omweg leidt naar de resten van de gelijknamige Keltisch-Romeinse nederzetting. De route gaat verder via Hospital da Cruz, Ventas de Narón en Ligonde. Daarna volgen Eirexe, A Brea en meerdere kleine gehuchten vóór de afdaling naar Palas de Rei.

Bij Castromaior ligt vlak naast de Camino een goed herkenbare versterkte nederzetting met concentrische wallen. Veel pelgrims lopen eraan voorbij omdat de toegang niet direct op de hoofdmarkering ligt. In Ligonde herinneren een kruis en de plaats van een oud kerkhof aan de opvang en begrafenis van pelgrims die onderweg stierven.

De route verlaat Palas de Rei door bos en verspreide gehuchten. Via San Xulián do Camiño en Casanova wordt de provincie A Coruña bereikt. Daarna volgen Leboreiro en de middeleeuwse brug van Furelos. In Melide sluit de Camino Primitivo aan op de Camino Francés. Na de stad blijft het profiel golvend. Via Boente en Castañeda daalt de route af naar Ribadiso. Vanaf de rivier volgt de laatste duidelijke klim naar Arzúa.

Melide staat bekend om pulpo á feira, gekookte octopus met olie, zout en paprikapoeder. De vele pulperías maken de plaats tot een populaire lunchstop. Vanaf Melide lopen pelgrims van de Camino Primitivo en Camino Francés samen, waardoor het merkbaar drukker wordt. De oude opvang in Ribadiso is een van de mooiste voorbeelden van een hergebruikt pelgrimshospitaal.

De Camino verlaat Arzúa via Preguntoño en loopt daarna door een reeks kleine dorpen en bosstroken. Via A Calle, Boavista en Salceda volgen meerdere korte klimmen en afdalingen. Delen liggen dicht bij de N-547, maar de wandelroute duikt regelmatig het bos in. Na Santa Irene en A Rúa wordt O Pedrouzo bereikt. De plaats ligt iets naast het historische lint van de Camino, maar bezit de meeste winkels, restaurants en bedden vóór Santiago.

Aan de bron van Santa Irene werd in de volkscultuur een genezende werking toegeschreven. De plek is klein en gemakkelijk voorbij te lopen. Wie rustiger wil overnachten kan in Santa Irene of A Rúa stoppen in plaats van in O Pedrouzo, maar het aanbod is daar beperkter.

De laatste etappe loopt via Amenal naar de omgeving van de luchthaven. Na een bosrijk deel wordt het terrein rond de startbaan gepasseerd en daalt de route af naar San Paio en Lavacolla. Vervolgens klimt de Camino via Vilamaior naar Monte do Gozo. Vanaf het grote pelgrimsmonument is bij helder weer Santiago zichtbaar. De slotkilometers lopen door woonwijken, langs de kapel van San Marcos en uiteindelijk door de oude stad. Via de smalle Rúa de San Pedro en de Porta do Camiño wordt de Praza do Obradoiro bereikt.

De Compostela wordt niet in de kathedraal maar bij het officiële Pelgrimsbureau aangevraagd. Daar worden de route en stempels gecontroleerd. Het grote wierookvat, de Botafumeiro, wordt niet tijdens iedere pelgrimsmis gebruikt; het hangt af van de liturgische kalender of een afzonderlijke sponsoring. Wie de Pórtico de la Gloria uitgebreid wil bekijken, heeft mogelijk een apart toegangsbewijs nodig.