De Camino Francés in 35 off-stage-etappes

De eerste wandeldag is kort, maar stijgt vrijwel voortdurend. Vanuit de ommuurde binnenstad van Saint-Jean-Pied-de-Port gaat de Camino via Rue d’Espagne en de Porte d’Espagne de bergen in. Via smalle asfaltwegen en Honto wordt het berghuis van Orisson bereikt. Door hier te overnachten wordt de zware Pyreneeënoversteek in twee dagen verdeeld.

De korte afstand maakt deze dag niet vlak of vrijblijvend. De klim begint direct en is op warme dagen zwaar. Orisson is geen dorp met winkels of alternatieve voorzieningen. Een gereserveerde slaapplaats en maaltijd zijn daarom essentieel. De hoge route is in het winterseizoen officieel gesloten.

Vanaf Orisson stijgt de Camino verder over de open Pyreneeënhellingen, langs de Frans-Spaanse grens en richting Col de Lepoeder. Daarna volgt de lange afdaling door het bos naar Roncesvalles. Na een bezoek aan het kloostercomplex wordt nog ongeveer drie kilometer doorgelopen naar Burguete.

De directe afdaling vanaf Lepoeder is steil en bij regen glad. De iets langere route via de pas van Ibañeta is doorgaans minder abrupt. In Roncesvalles wordt op veel avonden een pelgrimszegen gegeven, maar wie in Burguete slaapt moet rekening houden met de aanvangstijd en de resterende kilometers.

Vanuit Burguete loopt de Camino naar Espinal en vervolgens over de Alto de Mezquiriz en Alto de Erro. De stenige afdaling naar Zubiri vraagt aandacht. Daarna volgt nog ongeveer 5,5 kilometer langs het dal van de Arga naar Larrasoaña.

Volgens een oude overlevering konden dieren bij de brug van Zubiri van hondsdolheid worden genezen. De legende verklaart de naam Puente de la Rabia. Larrasoaña is rustiger dan Zubiri, maar het aanbod aan winkels en horeca is kleiner.

De route volgt de Arga via Akerreta en Zuriáin naar Trinidad de Arre. Vanaf Villava en Burlada wordt de omgeving stedelijker. Pamplona wordt via de Portal de Francia en de oude vestingwerken binnengegaan. De korte afstand biedt tijd om het historische centrum goed te bekijken.

De Camino komt de stad binnen door een oude versterkte toegang. Tijdens San Fermín is accommodatie schaars en verandert de sfeer in de hele binnenstad.

Via Cizur Menor en Zariquiegui klimt de Camino naar Alto del Perdón. Na het bekende pelgrimsmonument volgt een lange, stenige afdaling naar Uterga. Door hier te stoppen wordt niet doorgelopen naar het veel drukkere Puente la Reina.

De afdaling naar Uterga bevat losse stenen en is voor veel wandelaars zwaarder dan de klim. Wandelstokken kunnen hier nuttig zijn.

De route loopt via Muruzábal en Obanos naar de middeleeuwse brug van Puente la Reina. Na de rivieroversteek klimt de Camino uit het dal en gaat via Mañeru naar het op een heuvel gebouwde Cirauqui. De kortere etappe geeft tijd voor een omweg naar de achthoekige kerk van Eunate en voor een bezoek aan Puente la Reina. Bij het verlaten van Cirauqui loopt de Camino over oude bestrating. Die wordt vaak volledig Romeins genoemd, maar delen zijn waarschijnlijk van latere datum.

Vanuit Cirauqui daalt de Camino over oude wegdelen en bruggen naar Lorca en Villatuerta. Daarna wordt Estella bereikt. Via Ayegui en het klooster van Irache stijgt de route verder naar Ázqueta en Villamayor de Monjardín. Bij Bodegas Irache staat de bekende fontein met een kraan voor water en een voor wijn. De wijnkraan is een symbolische pelgrimsstop en is niet gegarandeerd voortdurend gevuld. Villamayor ligt hoog genoeg om een ruim uitzicht over Tierra Estella te bieden.

De Camino daalt eerst naar open landbouwgebied en loopt over lange, vrijwel boomloze landwegen naar Los Arcos. Daar kunnen water en proviand worden aangevuld. Na Los Arcos volgt nog ongeveer zeven kilometer naar Sansol. Zo ontstaat een evenwichtige etappe en wordt de zeer korte combinatie Los Arcos–Sansol vermeden. Vanuit Sansol ligt Torres del Río met de bijzondere kerk van Santo Sepulcro op ongeveer een halve kilometer afstand. Informeer ter plaatse naar de openingstijden wanneer je de kerk aan het einde van de dag wilt bezoeken.

Na de korte afdaling naar Torres del Río loopt de Camino via ravijnen, landbouwpaden en de historische plaats Viana naar de Ebro. Na de rivieroversteek wordt Logroño bereikt. Het terrein blijft golvend en bevat enkele korte, steile passages.

Bij de grens van Logroño zat jarenlang de bekende stempelpost van Felisa. De traditie wordt door haar familie voortgezet wanneer de post bezet is. Calle Laurel is bekend om kleine pinchosbars.

Na het park en het stuwmeer van La Grajera klimt de route door wijngaarden naar Navarrete. Daarna wordt niet doorgelopen naar Nájera, maar afgeslagen naar het kleine Ventosa. Dit is een rustige overnachtingsplaats met een duidelijke pelgrimssfeer.

De toegangspoort van de begraafplaats van Navarrete bevat bouwdelen van het verdwenen hospitaal. Ventosa ligt iets van de doorgaande drukte af en heeft maar een beperkt aantal bedden.

De Camino daalt naar Nájera en steekt daar de Najerilla over. Na het historische centrum volgt een rustige klim tussen akkers en wijngaarden naar Azofra. De korte afstand biedt ruimte om Nájera uitgebreid te bezoeken zonder er te overnachten.

De kloosterkerk in Nájera is deels tegen de rots gebouwd. De gemeentelijke albergue van Azofra is bekend door de indeling met kleine tweepersoonscabines in plaats van één grote slaapzaal.

Via open landbouwwegen en Cirueña wordt Santo Domingo de la Calzada bereikt. Na een bezoek aan de stad loopt de route verder naar Grañón, het laatste dorp van La Rioja. De extra kilometers zorgen ervoor dat de drukke standaardstop wordt vermeden.

In de kathedraal leven een witte haan en kip ter herinnering aan de legende waarin een onschuldig opgehangen jongeman bleef leven en een gebraden haan en kip weer tot leven kwamen. De parochiale herberg van Grañón staat bekend om gezamenlijke maaltijd, eenvoudig onderdak en donativo-hospitaliteit.

De Camino steekt de grens met Castilië en León over en loopt via Redecilla del Camino, Belorado, Tosantos en Espinosa del Camino naar Villafranca Montes de Oca. Het is een langere dag, maar met meerdere dorpen en pauzemogelijkheden.

De parochiale donativo in Tosantos is bekend om een gemeenschappelijke maaltijd en het voorlezen van oude pelgrimsbriefjes. Wie aan dat programma wil deelnemen, kan Tosantos ook als alternatieve stop kiezen en de volgende dag langer lopen.

De dag begint met een lange klim door de Montes de Oca. Via het monument voor gefusilleerde slachtoffers uit de Spaanse Burgeroorlog en de bron van Mojapán wordt San Juan de Ortega bereikt. Daarna loopt de Camino via Agés naar Atapuerca.

Een bezoek aan de archeologische vindplaatsen moet doorgaans vooraf worden gereserveerd en vindt niet simpelweg langs het wandelpad plaats. In de kloosterkerk van San Juan de Ortega valt rond de equinox bij gunstige omstandigheden zonlicht op een voorstelling van de annunciatie.

Na Atapuerca klimt de Camino naar de Alto de Matagrande en het kruis boven de Sierra. Daarna volgt een afdaling naar Villaval en Cardeñuela. Voor de aankomst in Burgos kan de route via Castañares en de rivier worden gekozen, wat doorgaans aangenamer is dan een lang traject door bedrijventerreinen.

De kathedraal staat op de UNESCO-Werelderfgoedlijst. Binnen bevindt zich de Papamoscas, een mechanisch figuur die bij het slaan van het uur zijn mond opent.

Dit is een lange maar technisch eenvoudige eerste dag op de Meseta. Via Villalbilla, Tardajos, Rabé de las Calzadas en Hornillos del Camino loopt de route over brede grind- en aardewegen. Hontanas blijft lang onzichtbaar en verschijnt pas vlak voor de afdaling in een kom in het landschap.

Dit is bewust een van de langere dagen van de off-stage-indeling. Er zijn voorzieningen in Tardajos, Rabé en Hornillos, maar tussen Hornillos en Hontanas is het traject lang en open. Vul water aan voordat je Hornillos verlaat.

De Camino passeert de ruïne van San Antón en bereikt Castrojeriz. Daarna volgt de korte maar zeer steile klim naar Alto de Mostelares. Vanaf het plateau daalt de route naar de vlakte van de Pisuerga, steekt de historische brug over en verlaat kort daarna de provincie Burgos. Itero de la Vega ligt iets voorbij de brug.

Bij San Antón bestond een orde die reizigers en zieken opving. De nabijgelegen herberg heeft een uitgesproken eenvoudige donativo-traditie, maar is seizoensafhankelijk en is in deze indeling geen eindpunt.

Via Boadilla del Camino wordt het Canal de Castilla en vervolgens Frómista bereikt. Daarna loopt de Camino via Población de Campos, Revenga, Villarmentero en Villalcázar de Sirga naar Carrión. Het is een lange, maar vrijwel vlakke dag met veel dorpen en pauzemogelijkheden.

San Martín in Frómista is in de moderne tijd ingrijpend gerestaureerd. De gebeeldhouwde gevel van Santiago in Carrión toont Christus in majesteit en ambachtslieden aan het werk. In Santa María wordt afhankelijk van seizoen en bezetting een gezamenlijk pelgrimsmoment georganiseerd.

Na Carrión volgt eerst het lange, vrijwel rechte traject over de historische Via Aquitana naar Calzadilla de la Cueza. Via Ledigos en Terradillos de los Templarios wordt Moratinos bereikt. Het terrein is gemakkelijk, maar de afstand en het gebrek aan schaduw maken de dag zwaar.

Neem vanuit Carrión voldoende water en eten mee. De bodegas van Moratinos lijken op kleine heuvels met deuren en schoorstenen; ze werden gebruikt voor wijnopslag en voedselbewaring.

Via San Nicolás del Real Camino wordt Sahagún bereikt. Na het oversteken van de Cea loopt de route langs Calzada del Coto naar Bercianos. De etappe is vlak en biedt voldoende tijd om het middeleeuwse erfgoed van Sahagún te bekijken.

In Sahagún kan een afzonderlijk halfwegcertificaat voor de Camino Francés worden verkregen. De precieze uitgifteplaats en openingstijden kunnen veranderen. De parochiale herberg van Bercianos is bekend om donativo, een gezamenlijke maaltijd en een eenvoudig avondritueel.

De Camino loopt via El Burgo Ranero en Reliegos naar Mansilla de las Mulas. In plaats van daar te stoppen wordt nog doorgelopen naar Puente Villarente. Het is een lange maar vlakke dag met verschillende plaatsen onderweg.

In Reliegos werd in 1947 een meteorietinslag geregistreerd. Puente Villarente is geen monumentale plaats, maar wel een slimme off-stage-overbrugging waarmee de volgende ochtend rustig León kan worden binnengelopen.

Via Arcahueja en de Alto del Portillo wordt León bereikt. Het laatste deel door buitenwijken is stedelijk, maar de korte afstand maakt een uitvoerig stadsbezoek mogelijk.

In de basiliek van San Isidoro bevindt zich het koninklijke pantheon met uitzonderlijke romaanse schilderingen. De kathedraal is vooral beroemd om het grote oppervlak middeleeuws glas-in-lood.

De route verlaat León via de stedelijke gordel naar La Virgen del Camino. Deze indeling volgt daarna de hoofdroute via Villadangos del Páramo naar San Martín del Camino. Het eerste deel is verhard en verkeersrijker; daarna opent het landschap zich.

Bij La Virgen del Camino splitst de route. De variant via Villar de Mazarife is landelijker; de route via Villadangos heeft meer wegcontact maar ook regelmatiger voorzieningen.

Via Hospital de Órbigo en de lange brug over de Órbigo loopt de Camino naar Villares en Santibáñez. Na het pelgrimskruis op de heuvel daalt de route naar San Justo en Astorga. Nog enkele kilometers verder ligt Murias de Rechivaldo, een rustiger Maragato-dorp.

Ridder Suero de Quiñones zou in 1434 bij de brug tegen passerende ridders hebben gevochten om zijn eer te bewijzen. In Astorga is chocolade een lokale specialiteit, ontstaan uit handelsverbindingen met Spaanse koloniën.

Via Santa Catalina de Somoza en El Ganso klimt de Camino geleidelijk naar Rabanal del Camino. Daarna wordt de stijging steviger en loopt de route door bos en heide naar Foncebadón. Het dorp ligt hoog in de Montes de León, vlak vóór de Cruz de Ferro.

In Rabanal worden in bepaalde seizoenen in de kerk gregoriaanse diensten verzorgd door een kleine benedictijnse gemeenschap. Foncebadón was vrijwel verlaten, maar kwam door de heropleving van de Camino opnieuw tot leven.

Kort na vertrek wordt de Cruz de Ferro bereikt. Via Manjarín en de hoogten van de Montes de León volgt een lange afdaling door El Acebo en Riego de Ambrós naar Molinaseca. De afstand is beperkt, maar de daling is stenig en belastend voor knieën en voeten.

Veel pelgrims dragen vanaf huis een kleine steen mee naar de Cruz de Ferro. De steen kan symbool staan voor iets wat iemand wil loslaten, voor een persoon die wordt herdacht, voor dankbaarheid of simpelweg voor de eigen afgelegde weg. Bij het kruis wordt de steen op de grote steenhoop gelegd. Het is een persoonlijk pelgrimsritueel en geen verplicht onderdeel van de Camino.

Vanuit Molinaseca loopt de Camino via Campo naar Ponferrada. De officiële wandelroute maakt daarbij een ruimere boog dan de rechtstreekse weg. In Ponferrada voert de route langs het historische centrum en het grote kasteel dat bekendstaat als Castillo de los Templarios. Daarna worden achtereenvolgens Columbrianos, Fuentesnuevas en Camponaraya gepasseerd. Het laatste deel naar Cacabelos loopt over landbouwwegen tussen de wijngaarden van El Bierzo. De etappe heeft veel voorzieningen en is met ongeveer 23 kilometer duidelijk evenwichtiger dan doorlopen tot Villafranca del Bierzo.

Cacabelos is een oude halte aan de Camino en ligt aan de rivier de Cúa. Bij het Santuario de la Virgen de las Angustias is op de deur van de sacristie een opvallende voorstelling te zien waarop het kind Jezus met de heilige Antonius kaart speelt. De gemeentelijke pelgrimsherberg ligt direct naast dit heiligdom.

Na het oversteken van de Cúa passeert de Camino het Santuario de la Virgen de las Angustias en klimt naar Pieros. Daarna loopt de route door het wijnlandschap naar Villafranca del Bierzo. Bij de kerk van Santiago ligt de Puerta del Perdón. Volgens de pelgrimstraditie konden ernstig zieke pelgrims die Santiago niet meer konden bereiken hier onder bepaalde kerkelijke voorwaarden een aflaat ontvangen. De deur is niet voortdurend geopend.

Villafranca is op deze route een belangrijke pauzeplaats, maar geen overnachtingsplaats. Na de historische Calle del Agua volgt de Camino het smalle dal van de Valcarce via Pereje, Trabadelo en La Portela naar Ambasmestas. Het dorp ligt bij de samenvloeiing van de Valcarce en de Balboa. Aan de route bevindt zich kaasmakerij Veigadarte, waar geitenkaas uit de streek wordt gemaakt.

Via Vega de Valcarce en Ruitelán loopt de Camino naar Las Herrerías. Daar begint de lange klim via La Faba en Laguna de Castilla naar O Cebreiro. Las Herrerías is de laatste logische plaats om vóór de klim rustig te pauzeren en water aan te vullen. Tussen Laguna de Castilla en O Cebreiro wordt Galicië binnengelopen, voor veel pelgrims een belangrijk moment op weg naar Santiago.

O Cebreiro is deze dag een uitgebreide pauzeplaats. De kerk van Santa María la Real is verbonden met een middeleeuwse eucharistische legende. In het dorp wordt ook de herinnering levend gehouden aan priester Elías Valiña, die een belangrijke rol speelde bij de moderne heropleving en bewegwijzering van de Camino. Na O Cebreiro blijft de route hoog. Via Liñares, het pelgrimsbeeld op Alto de San Roque, Hospital da Condesa en Padornelo wordt Alto do Poio bereikt. De laatste korte klim vanuit Padornelo is opvallend steil. Alto do Poio ligt op ongeveer 1.337 meter en is het hoogste punt van de Camino Francés in Galicië.

Vanaf Alto do Poio begint een lange afdaling via Fonfría, O Biduedo, Fillobal en Pasantes naar Triacastela. Vooral na O Biduedo daalt de Camino stevig over stenige en soms natte paden. Triacastela is een geschikte pauzeplaats. Hier wordt de variant door het dal van de Oribio naar Samos gekozen, via San Cristovo do Real, Renche, Freituxe en San Martiño do Real.

Middeleeuwse pelgrims namen volgens de overlevering bij Triacastela kalksteen mee die verderop werd gebruikt voor de bouw van de kathedraal van Santiago. Samos is voor pelgrims een bijzondere slaapplaats door het grote benedictijnse klooster en de lange geschiedenis van kloosterlijke gastvrijheid. Het klooster kan op vastgestelde tijden worden bezocht; die tijden moeten ter plaatse of vooraf worden gecontroleerd.

Vanuit Samos volgt de Camino het dal via kleine gehuchten naar Aguiada en Sarria. De stad wordt doorgelopen en is uitsluitend een plaats voor een pauze of boodschappen. Daarna gaat de route via Barbadelo, Rente, Mercado da Serra, Morgade en Mirallos naar Ferreiros. Vanaf Sarria neemt het aantal wandelaars sterk toe, omdat hier het bekendste beginpunt van de laatste honderd kilometer ligt. Voor de Compostela zijn op dit laatste traject doorgaans twee stempels per dag nodig. Ferreiros ligt rond de grens van honderd kilometer tot Santiago, al verschillen de kilometerstenen door routewijzigingen enigszins.

Via kleine gehuchten daalt de Camino naar het stuwmeer en Portomarín. Na de brug en de trap wordt de plaats doorgelopen. De route klimt vervolgens via Toxibó, Castromaior, Hospital da Cruz en Ventas de Narón naar Ligonde. Portomarín is een goede pauzeplaats, maar geen overnachtingsplaats in deze indeling. Bij Castromaior kan een kleine omweg worden gemaakt naar de resten van een omvangrijke voor-Romeinse versterkte nederzetting. Ligonde was eeuwenlang een betekenisvolle pelgrimsstop met een hospitaal en begraafplaats.

Via Airexe wordt Palas de Rei bereikt en direct weer verlaten. Daarna loopt de Camino door San Xulián do Camiño, A Casanova en Leboreiro naar Furelos en Melide. Na een pauze in Melide volgen nog ongeveer zes kilometer naar Boente. De etappe is lang, maar passeert veel dorpen en voorzieningen. Melide is voor pelgrims een bekende plek om pulpo a feira te eten. In Boente kunnen pelgrims in de kerk van Santiago geregeld een stempel krijgen wanneer de kerk geopend is.

Via Castañeda en Ribadiso wordt Arzúa bereikt. Daarna loopt de Camino verder door verspreide lintbebouwing en bos naar Salceda. De route vermijdt daarmee zowel Arzúa als O Pedrouzo als overnachtingsplaats.

De laatste honderd kilometer zijn drukker en commerciëler dan eerdere delen van de route. Door in Salceda te slapen wordt de grootste concentratie in Arzúa en O Pedrouzo vermeden, maar het aantal bedden in Salceda is beperkt.

Via Santa Irene en O Pedrouzo loopt de Camino naar Amenal en de klim richting Santiago. Na het vliegveld wordt de route stedelijker. Vanaf Monte do Gozo volgt de laatste afdaling naar de oude stad en de Praza do Obradoiro. Omdat in Salceda wordt gestart, is deze slotdag langer dan de klassieke etappe vanuit O Pedrouzo.

De Compostela wordt afgehaald bij het pelgrimskantoor en is een kerkelijk certificaat, geen algemeen wandelbewijs. De voorwaarden hebben betrekking op motief, afgelegde afstand en een geldige credencial. Wie exacte gelopen kilometers wil laten vermelden, kan informeren naar het afzonderlijke afstandscertificaat. Voor de pelgrimsmis en eventuele werking van het grote wierookvat, de botafumeiro, bestaan geen dagelijkse garanties.